روش اجرائی ارزیابی ریسک ایمنی و بهداشت 

۱- هدف

هدف از تدوین این روش اجرائی شرح چگونگی شناسائی خطرات حین فعالیتهای تولید، حین کار پرسنل، فعالیتهای غیر تولید، وضعیتهای اضطراری در سازمان، حوادث احتمالی، خطرات احتمالی در محیط پیرامون شرکت برای افراد جامعه و ……. مطابق با بند  ۶.۱.۲.۱ شناسائی خطرات استاندارد  ISO45001:2018  و سپس ارزیابی ریسکها و فرصتهای محتمل بر اساس استاندارد نام برده شده است.

۲ـ دامنه کاربرد

کلیه واحدها، فعالیتها و محیط پیرامونی شرکت را شامل می­شود.

۳- مفاهیم

خطر (HAZARD) :

منبعی با پتانسیل ایجاد صدمه و بیماری.

خطرات میتوانند شامل منابعی با پتانسیل ایجاد آسیب یا وضعیت های مخاطره آمیز یا شرایطی با پتانسیل مواجهه که منجر به صدمه و بیماری میشود، باشند.

شناسایی خطر (HAZARD IDENTIFICATION)

فرآیند تشخیص وجود یک خطر(HAZARD) و تعریف خصوصیات آن.

طرفهای ذینفع: (Interested parties)

فرد یا سازمانی که بر تصمیم یا فعالیتی تاثیرگذار باشد یا از آن تاثیر پذیرد یا خود را تحت تاثیر آن بداند.

ریسک(Risk) :  اثر عدم قطعیت

یک اثر، انحراف از انتظار است، مثبت یا منفی.

عدم قطعیت حالتی، حتی جزیی، از نقص اطلاعات مرتبط با درک یا دانش از یک رویداد، پیامد یا احتمال آن است.

ریسک قابل تحمل یا قابل قبول (Tolerable Risk):

ریسکی که تاسطح قابل تحمل توسط سازمان با توجه به تعهدات قانونی و خط مشی ایمنی و بهداشت حرفه ای آن کاهش یافته است.

ارزیابی ریسک(Risk Assessment) :

فرآیند کلی تخمین میزان ریسک و تصمیم گیری و نتیجه گیری درمورد آن، خواه ریسک قابل تحمل باشد خواه نباشد.

ریسک ایمنی و بهداشت شغلی)  Occupational health and safety risk (:

تلفیقی از احتمال وقوع رویداد یا مواجهه مخاطره آمیز مرتبط با کار و شدت صدمه و بیماری ناشی از رویدادها یا مواجهه است.

۴- شرح عملیات

 خطرات فعالیتهای شرکت

تمامی فعالیتهای در حال انجام در شرکت باید مشخص شوند، سپس خطرات آنها بر محیط کار، افراد جامعه و ذینفعان مشخص شود. شناسائی خطرات فعالیتها مطابق با بند شماره ” ۶.۱.۲.۱ شناسائی خطرات ” استاندارد ISO 45001:2018 در مواد ذیل باید مشخص شود. فعالیتها در فرم شناسائی خطرات سلامت ایمنی و بهداشت و ارزیابی ریسک خطرات به کد HS-FO32 در ستون فعالیتها ثبت گردد.

– فعالیتها و وضعیتهای روز مره و عادی و غیر روز مره و غیرتکراری، از جمله خطرات ناشی از:

• زیرساخت ها، تجهیزات، مواد و مصالح، استحکامات و شرایط فیزیکی محل کار
• طراحی محصول و خدمت، تحقیقات، توسعه، آزمون، تولید، مونتاژ، ساخت و ساز، ارائه و تحوی خدمت،
• عوامل انسانی
• چگونگی انجام کار

-مردم، شامل توجه کردن به:

• آنهایی که به محل کار و فعالیتهایشان دسترسی است، از جمله کارگران، پیمانکاران، ویزیتورها و دیگر افراد
• آنهایی که در نزدیکی محل کار هستند و میتوانند تحت تأثیر فعالیتهای سازمان قرار گیرند
• کارگرانی که در موقعیت هستند، اما تحت کنترل مستقیم سازمان نیستند

-سایر موضوعات، شامل توجه کردن به

• طراحی حوزه های کاری، فرآیندها، تأسیسات و ساختمان ها، تجهیزات/ ماشین آلات، رویه های عملیاتی، و سازمان کار، از جمله انطباق آنها با نیازها و قابلیتهای کارگران درگیر
• وضعیتهایی که در نزدیکی محل کار به دلیل فعالیتهای کاری تحت کنترل سازمان روی میدهند
• وضعیتهایی که تحت کنترل سازمان نیستند و در نزدیکی محل کار روی میدهند
• وضعیتهایی که میتوانند موجب آسیب یا بیماری افراد در محل کار شوند

-تغییرات واقعی یا پیشنهادی در سازمان، عملیات، فرآیندها، فعالیتها، و سیستم مدیریتِ OH&S

-تغییرات در دانش و اطلاعات در خصوص خطرها

توضیح۱: درشناسایی فعالیتها و .. می­بایستی به عملکرد گذشته شرکت، سایت و محوطه داده های فرآیند و خدمات، ارتباطات داخلی و خارجی و شکایات و نظرات رسیده از طرفهای ذینفع، نظرات کارکنان، الزامات قانونی و مقرراتی و سایر موارد توجه خاص مبذول گردد.

توضیح۲: با توجه به موقعیتهائی که در فوق برای شناسائی خطرات عنوان شده است، کاملا مشهود است که باید در مرحله طراحی محصول و خدمات مشتری خطرات احتمالی در نظر گرفته شود. روش پیگیری اینگونه امور نیز در روش اجرائی طراحی مهندسی توضیح داده شده است.

تهیه اطلاعات لازم برای هر فعالیت و مخاطرات

برای شناسایی خطرات لازم است موارد ذیل در نظر گرفته شود:

• مکان انجام فعالیت
• فرد انجام دهنده کار(سمت)
• افراد دیگری که تحت تاثیر قرار میگیرند مانند (همکاران، بازدیدکنندگان، پیمانکاران، همسایگان، عابرین و…) همراه با مد نظر قرار دادن تعداد نفرات
• آموزش­های دیده شده در مورد کار و همچنین میزان آگاهی و مهارت واقعی
• مستندات مکتوب موجود (روشهای صدور مجوز برای انجام کار و دستورالعمل های سازنده )
• ماشین آلات و تجهیزات مورد استفاده شامل تجهیزات اصلی/ ابزارهای دستی و برقی/ سرویس های مورد استفاده مانند هوای فشرده و…)
• وزن مواد مورد استفاده، اندازه، شکل و مشخصات سطح تماس
• میزان فواصل و بلندی­هایی که احتمالا مواد باید با دست جابجا شوند و همچنین وضعیت حمل از لحاظ لغزندگی و غیره
• مواد مورد استفاده با قید حالت فیزیکی آنها (جامد، مایع، گاز)
• قوانین و استانداردهای موجود در ارتباط با فعالیت و موارد محیط زیست
• رویدادهای(incidents) به وقوع پیوسته درارتباط با فعالیت
• شرایط آب و هوایی در حین انجام فعالیت
• مواردی که بر محیط زیست اثر گذار است. مانند جمع آوری زباله ها، ضایعات

شناسایی خطرات:

برای شناسایی خطرات کمیته های کاری از روش  (what –if) WI استفاده می نمایند.

اعضاءکمیته های کاری: مسئول ایمنی و بهداشت، نماینده مدیریت، مدیر یا نماینده ای از واحد مرتبط و دیگر اعضاء با تشخیص مسئول ایمنی و بهداشت و نماینده مدیریت دراین روش با طرح سوالاتی در ارتباط با فعالیت و عملکردهای مورد نظر و پاسخ به آنها خطرات شناسایی

می­گردند.

مثال:

خطرات شناسائی شده لازم است در فرم شناسائی خطرا ت سلامت ایمنی و بهداشت و ارزیابی ریسک خطرات به کد

HS-FO-32 مطابق با مثال فوق تکمیل گردد.

شناسایی کنترل های موجود:

پس از شناسایی خطرات، کلیه کنترلهای موجود از جمله روشهای اجرایی، دستورالعملها و …..  موجود شناسایی شده (توسط گروههای کاری) و سطح ریسک با توجه به کنترلهای موجود ارزیابی گردد.

ارزیابی ریسک متناظر با خطرات شناسایی شده:

بر اساس  دو عامل اصلی شدت اثر(severity)  و احتمال وقوع (likelihood)  باید ارزیابی ریسک انجام شود. جدول شماره یک و دو این دو عامل را معرفی می کند. شدت اثر بیانگر شدت و عمق اثر مخرب فعالیت خطر ناک است. احتمال وقوع بیانگر میزان برآورد یا احتمال وقوع عمل خطر ناک در سازمان با توجه به کنترلهای موجود است.

پس از مشخص کردن دو عامل شدت اثر و احتمال وقوع مطابق جدول سه، سطح ریسک ارزیابی می­گردد. برای انجام ارزیابی ریسک فعالیتهای مخاطره آمیز باید فرم شناسائی خطرا ت سلامت ایمنی و بهداشت و ارزیابی ریسک خطرات به کد HS-FO-32 تکمیل شود و بر اساس عدد ریسک R  بیانگر درجه یا سطح ریسک است. برای هر سطح ریسک در جدول ۴ اقدامات مورد نیاز تعریف شده است که بر اساس آن ستونهای اقدامات در فرم باید تکمیل شوند.

کنترل ریسکهای متناظر با خطرات:

جهت کنترل ریسک، جدول شماره ۴ نحوه برخورد و مقیاس زمانی را مشخص می­کند.

روش سازمان برای شناسایی خطرات، ارزیابی و کنترل ریسکها با توجه به موارد زیر طرح ریزی شده است:

• دامنه شمول سیستم و ماهیت سازمان
• تجربه عملیاتی و ظرفیتهای موجود برای به کارگیری اقدامات کنترلی ریسک
• امکان ایجاد ورودیهای لازم برای تعیین نیازهای مربوط به امکانات، آموزش و توسعه وکنترل های عملیاتی مورد نیاز
• امکان ایجاد پایش اقدامات کنترلی برای حصول اطمینان از اثربخشی و به هنگام بودن اجرای اقدامات کنترلی
• ایجاد امکان تقسیم بندی و اولویت بندی ریسکها

مطابق جدول شماره ۴:

الف)سطح ریسک قابل قبول، سازمان را به سوی پایش و اندازه گیری مشخصه های مهم برای نظارت بر عملکرد ایمنی و بهداشت حرفه ای هدایت می کند

ب) سطح ریسک متوسط، سازمان را به سوی تدوین اهداف و برنامه ها و طرحهای مطالعاتی بهبود یا تدوین فرآیندها و روشهای اجرایی عملیاتی و پایش و اندازه گیری مشخصه های مهم هدایت می کند.پس از کنترل نمودن سطح ریسک غیر قابل قبول

ج) سطح ریسک غیر قابل قبول، سازمان را به سوی تدوین اهداف و برنامه ها و طرحهای مطالعاتی بهبود و تدوین فرآیندها

و روشهای اجرایی عملیاتی هدایت می­کند

در مواردی که الزام قانونی یا مقرراتی وجود دارد بدون توجه به ریسک میبایستی روشهای اجرایی یا اهداف و برنامه های بهبود متناسب تدوین گردد. درشرایطی که نیاز به اجازه از سازمانهای متولی قوانین و مقررات می باشد نحوه اجرا و زمان بندی اجرای کار باید به تایید سازمان مربوطه برسد. این موارد باید با هماهنگی با نماینده مدیریت  از طریق سازمانهای خارجی مربوطه پیگیری شود.

برای آن دسته از خطرات که اطلاعات کافی برای ارزیابی ریسک آنها وجود ندارد، نماینده مدیریت موظف است گروهی را جهت مطالعه آن انتخاب کند. این کار باید جزو برنامه های ایمنی و بهداشت حرفه ای سازمان باشد.

هنگام طرح ریزی برنامه ها و طرح های مطالعاتی که به ظهور خطرات جدیدی منجر می شود، می بایستی خطرات جدید نیز شناسایی و ارزیابی گردد.

جایی که خطرات دارای ریسک متناظر و یکسان هستند، اولویت با مواردی است که الزام قانونی دارد و سایر تصمیم گیریها با گروههای کاری و تصویب مدیر ارشد سازمان است.

در تصمیم گیری عوامل متعدد از جمله برنامه­های کلان صنعت و دغدغه­های اصلی مدیریت، نظرات طرفهای ذینفع از جمله متولیان قانونگذاری و همچنین شدت اثر و احتمال وقوع ریسک متناظر با خطرات باید مدنظر قرار گیرد.

کنترل اقدامات:

در مجموعه شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک، اقداماتی که باعث کاهش ریسک می­شود درج شده و سطح ریسک پس از انجام اقدامات پیش بینی می­گردد. در مورد روشهای اجرایی و فرآیندهای طرح ریزی شده پس از یکسال و در مورد اهداف و برنامه­های بهبود پس از هر مرحله تیمهای کاری با نظارت نماینده مدیریت مجددا ارزیابی ریسک را انجام داده و شرایط پیش بینی با شرایط واقعی مقایسه می­گردد، که حالتهای زیر ممکن است اتفاق بیفتد:

انجام عملیات فوق و ثبت اطلاعات مطابق روش اجرایی اقدامات اصلاحی انجام می­پذیرد. پس از مشخص شدن موثر یا غیر موثر بودن اقدامات و همچنین نیاز به اقدام مجدد فهرست شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک به روز می­گردد.

 به روز نگهداری اطلاعات:

مسئول ایمنی و بهداشت و همچنین واحد تضمین کیفیت مسئولیت بروز نگهداری مستندات تهیه شده را بر عهده دارند.

• درصورت بروز هرتغییری در ماهیت فعالیت/ فرآیند/ خدمات / محصولات شرکت،گسترش یا بسط و توسعه کارخانه و دفتر مرکزی، احداث تاسیسات جدید، بروز حوادث و شرایط غیر نرمال کار، دریافت نظرات از طرفهای ذینفع، دریافت قوانین و مقررات جدید، تغییر در استانداردهای کاری و یا محیط جدید کاری در پروژه ها، مسئولین مربوطه باید خطرات و ریسکهای متناظر با آنها را ارزیابی و مستند نمایند و همچنین تغییر در دیگر مستندات مرتبط را بروز رسانی نمایند.

باتوجه به آموزشهای داده شده درصورتیکه هریک از کارکنان یک بخش با اثری پیش بینی نشده مواجه شوند، باید این مطلب را به مدیر بخش مربوطه گزارش دهند. مدیر مربوطه موظف است طی یک گزارش کتبی نماینده مدیریت یا واحد تضمین کیفیت را در جریان مراتب قرارداده، و پس از تائید  تغییرات لازم را در سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت حرفه ای ایجاد  نماید.

 جدول یک : نحوه محاسبه شدت اثر(S )

جدول دو : نحوه محاسبه احتمال وقوع (O   )

جدول سه : نحوه تشخیص حدود ریسک (RL: Risk Level)

جدول چهار : راه کارهای مورد نیاز با مقیاس زمانی

۵- مسئولیت ها و اختیارات

• مسئولیت شناسایی خطرات ایمنی و بهداشت به عهده مسئول ایمنی و بهداشت محیط کار و محیط زیست است.
• لازم است خطرات شناسایی شده در کمیته­های کاری با اعضاء ثابت مسئول ایمنی و بهداشت، نماینده مدیریت، مدیر واحد مربوطه و دیگر اعضا به تشخیص اعضاء دیگر ارزیابی شوند.
• مسئولیت به روز نگهداری مجموعه فهرست خطرات و ارزیابی ریسک بر عهده مسئول ایمنی و بهداشت محیط کار و محیط زیست و واحد تضمین کیفیت است. لازم است پس از بروز رسانی به تائید کمیته نام برده شده در بند فوق برسد.

۶- مدارک مرتبط

• دستورالعمل ایمنی و بهداشت HS-WR-01
• استاندارد های ISO9001:2015، ISO 14001:2018

۷- ضمائم

• فرم شناسائی خطرا ت سلامت ایمنی و بهداشت و ارزیابی ریسک خطرات               HS-FO-32

• کنترل، پایش و بازنگری

لازم است این روش اجرائی حداقل سالی یکبار توسط واحد تضمین کیفیت بازنگری شود. همچنین در صورت نیاز به اصلاح در نتیجه دریافت بازخوردها، یا نتایج ممیزی و یا اعلام و درخواست اصلاح و تغییر و… ، واحد تضمین کیفیت نسبت به بازنگری اقدام نماید. روش تایید و تصویب بازنگری و اعمال اصلاحات مطابق با روش اجرائی اطلاعات مستند است.

پایش و اندازه گیری اثر بخشی این روش اجرائی مطابق با شاخصهای تعریف شده در شناسنامه هر فرآیند ایمنی و بهداشت به کد

HS-FO-15 باید در دوره های در نظر گرفته شده و توسط متولی فرآیند اندازه گیری و گزارش شود.

• نگهداری سوابق

در نتیجه اجرای این روش اجرائی و انجام  بازنگری باید متن منسوخ بازنگری شده (آخرین ویرایش بازنگری شده) بمدت یکسال در بایگانی واحد تضمین کیفیت بصورت متن کاغذی یا الکترونیکی نگهداری شود . همچنین هرگونه سوابق دیگری که در نتیجه اجرای این دستورالعمل ایجاد می شود باید بمدت دوسال در واحد تضمین کیفیت و سپس دو سال بایگانی راکد باشد.